Materinsko telo kao mesto podele

Alchemical-sun-moonSemiotičko i simboličko – kratak uvod

U teorijskoj psihoanalizi Žaka Lakana, subjekat postaje subjektom tek onda kada se društveno konstituiše upotrebom jezika. Međutim, jezik je ono što dočekuje pojedinca i što već postoji kao ustanovljeni sistem – produkt kulture sa unapred utvrđenim pravilima i konstelacijom znakova. Sfera jezika prepoznata je kao sfera simboličkog prostora unutar koje subjekti razmenjuju poruke i značenja, interpretiraju, osmišljavaju kombinacije i relacije znakova, i naposletku, bivaju. Lakan postulira da je ‘nesvesno strukturiano kao jezik‘, te da subjekat mora ispuniti uslove simboličke komunikacije kako bi postao društveno biće, ali i kako bi spoznao sopstvene unutarnje procese. Jezik je neophodan da iskaže fantaziju, smisao i sliku, pretvarajući ih u simbole. U određenoj fazi dete se nalazi pred zahtevom da neuređeni svet čula, haotičnih osećanja, potreba i poriva preobrazi u smisao i poruku, ali i da kreira svoj odnos sa drugim subjektima. Upravo je simbolički sistem neophodan za artikualicuju ovog smisla, a Lakan ga naziva zakonom Oca, ističući maskulini karakter kulture. Nasuprot simboličkom prostoru jezika, zakona i kulture u koji se ulazi u određenom dobu, bugarsko – francuska filosofkinja i psihoanalitičarka, Julija Kristeva, uvodi prostor ili sferu koja mu prethodi, nazivajući je semiotičko.

Giovanni Bellini, detail, ,Madonna
Giovanni Bellini, detail, ,Madonna Materinsko telo je, prema autorki, posrednik između realnog i simboličkog. Vratiti se u potpunosti majčinskoj Stvari uvodi u stanje psihoze, pogubne sjedinjenosti objekta i subjekta u kojoj više ne funkcioniše samoodređenje i individualnost kao takva. U eseju Crno Sunce (Black Sun: Depression and Melancholia, 1989) melanholija je okarakterisana kao konstantna čežnja subjekta za ovim spojem sa semitotičkim, težnja ka ponovnoj sjedinjenosti onoga što se kasnije diferenciralo na subjekat i objekat.

Julija Kristeva i materinsko telo: mesto podele

Pre ulaska u domen kulture, sa istom snagom koju imaju znaci i komunikacija, semiotičko je bilo posrednik za potonje bivstvo, preduslov njegovog postojanja. Julija Kristeva naglašava presudnu važnost najranijih faza postojanja jednog ljudskog bića. Uloga materinskog tela i prvobitne sjedinjenosti majke i deteta nepobitno implicira da je majka prva osoba sa kojom je dete povezano pre (i posle) rođenja. Ona polazi od Frojdove teorije o stadijumu primarnog narcizma kada se dete ogleda u majci i kada je njegovo telesno utemeljenje neodvojivo od materinske figure. Pre izvšrene diferencijacije na ‘Ja’ i Drugo, tačnije u prvih šest do osam meseci života, u dobu tokom kojeg je biće u simbiozi za majkom ili sa ‘hraniteljkom’ , materinsko telo imanentno je prostoru semiotičkog, ono je njegov primordijalni okvir. Subjekat je jednak objektu, onaj koji me hrani je i ja jer ne postoji drugi. Semiotičko, tada, obuhvata sve instinktivne, neartikulisane radnje pre stupanja u fazu simboličkog – to je period jedinstvenog sporazumevanja razvijenog punoćom odnosa deteta i majke , zasnovanog na intimnom dijalogu. Ipak, semiotičko je ekstralogičko i nije podređeno linearnom vremenskom određenju, već je njime bliže objašnjeno. Ono je i sloj smisla koji postoji mimo pravila običnog jezika.

Semiotičko evocira primalni ritam, egzistira oslanjajući se na nagon i na instinkt, kreira jezik koji ne pretpostavlja ustanovljeni sistem znakova, već sopstvenu čulnu i ritmičku komunikaciju. Ovakav vid komunikacije biva utisnut u čoveka koji ostaje nem pred potrebom da jasno definiše arhaizam specifičnog sećanja. Materinsko telo podrazumeva i metaforu podele, mesto nakon kojeg je jedino moguće biološko i društveno diferenciranje.

196madon
Giovanni Bellini. Madonna and Child

U semiotičkom prostoru, materinsko je i ono što je Ja, ono što je neodvojivo od sopstvenog. Za Kristevu, metafora materinskog je privremena negacija jedinstvenog subjektiviteta i transgrediranje individualnog postojanja, telo matere iziskuje udvojenje sopstva sa ciljem da se aktualizuje drugi, negaciju sebe kako bi drugo zaživelo kao moguće. Ona se donekle nadovezuje na Žorža Bataja kada tvrdi da ‘bujanje rađa odvajanje, a potom i lišavanje.’ Prvobitna sjedinjenost sa majčinskim telom, subjekta sa objektom, neumitan je život , ali i smrt, s obzirom da u ovakvom stanju ne postoji simboličkim konstituisan i nezavisan identitet. Proždiruća majka iz raznih mitova drevnog sveta dobija svoje iskustveno ovaploćenje ukoliko se ne istupi iz dijade.

Autorka preuzima termin iz Timaja (Timeus, Plato) , odnosno starogrčku reč chora koja u drugom kontekstu označava matericu. Kora je za Platona simbol čije sekundarno značenje naglašava ambivalentnost čulnog sveta, mesto koje daruje bivstvo, posredništvo za bivstvujućeg. Stupanje u prostor kore podrazumeva napuštanje sfere logičkog i linearnog.

‘Ovde caruje poriv stvarajući neobično mesto koje ćemo nazvati kora prihvatiteljka.citat

Semiotička kora je, stoga, i materinsko odbačeno, pre –simboličko, pre – subjekatsko.

Individualna egzistencija u okviru  arhaičnog semiotičkog nije moguća. Faza simboličkog iziskuje napuštanje jedne sfere i stupanje pod okrilje Očinskog zakona.

‘Ako zastanemo i razmislimo o teoriji Julije Kristeve, postaje jasno da se bazira na osnovnoj ljudskoj suprotnosti između forme i bezobličnosti. Dok forma čini individualnost i ono što razdvaja, bezobličnost podrazumeva mogućnost prevazilaženja granica jastva. (…) Forma, ono što razlikuje, mora se uništiti da bi se ponovo stvorila veza sa neizdiferenciranim jedinstvom.’ (Hamer Espen, Unutrašnji mrak)

U ovakvom razmatranju, ultimativna transgresija jeste ubistvo Majke i pristupanje zakonu Oca, odnosno miljeu simboličkog, kako bi se istupilo iz stanja smrtonosne neizdifirenciranosti i sjedinjenosti. Telo proždiruće majke destruira oblik i formu koju konstituiše ‘zakon oca’. Očinski zakon uvodi i inicira subjekta u svet simboličkog, u pravila i diskurzivni red, ostavljajući prethodnu fazu skrivenom, potencijalnom. Subjekat je prinuđen da odbaci nagonski svet materinskog i da se povinuje pravilima, granicama i zabranama kako bi bio iniciran u prostor simboličkog, odnosno kako bi postojao kao individualno biće.

Giovanni Belinni, oko 1480., detalj Madone sa detetom
Giovanni Belinni, oko 1480., detalj Madone sa detetom

Semiotičko nalazi sopstveni izraz i doživljaj u sferi simboličkog, artikulacijom u umetnosti. Kristeva postulira da umetnost sužava distancu između materinskog tela i očinskog zakona , baš onda kada se obilje prethodne sfere ‘legitimizuje’ i evocira posredstvom moći izražavanja i ‘čitljivosti’. Ona pravi paralelu između stvaralačkog čina u umetnosti i rađanja deteta kada piše da ‘umetnik’ i ‘majka’ predstavljaju dva različita polazišta za uranjanje u isto iskustvo. Ovakvim stavom ona ne postulira da je umetnik nužno muškog pola, već simulira krajnosti istog iskustva u kojem je čin stvaranja uslovljenjem nestajanjem subjekta koji ga izvodi, negiranjem individualnosti i istupanjem iz homogene ljušture identiteta. Na primeru slikarskih dela Đovanija Belinija (Giovanni Bellini) u knjizi Motherhood According to Giovanni Bellini, analizirani su aspekti ženskog jouissance u odsutnim pogledima Madone sa detetom. Autorka insistira na očiglednom utisku koji slike Belinija ostavljaju na posmatrača, ravnodušnost i izvesna neprisutnost majke graniči se sa melanholičnim uranjanjem u užitak nepoznate vrste.

*jouissance: Jouissance je termin Žaka Lakana koji se u litearaturi, usled nedostatka adekvatnog prevoda, koristi u originalu na francuskom. Polaritet izvorne reči bliže određuje i njeno značenje: sa jedne strane ona nosi kvalitet zadovoljstva, sa druge ona negira zadovoljstvo i sugeriše na nedostatak ili gubitak. Jouissance je senzacija koje prekoračuje domen zadovoljstva,  ”prekomerno zadovoljstvo” 

‘Čudnovata skromnost, zadovoljstvo nenarušivo u svojoj intimnosti, njeni obrazi zrače mirom. Podeljeni karakter majčinskog retko je tako evidentno dočaran.’

Ona postaje Drugi, njeno jouissance je izmešta i transcendentira.

Autorka koristi Lakanovu terminologiju postulirajući da je u momentima trudnoće, drugost u stomaku ono što proizvodi napetost i nepoznanicu koliko i veliku prijatnost, kontradiktornost jedinstveno ženskog jouissance.

‘Within the body, growing as a graft, indomitable, there is an other. And no one is present, within that simultaneously duel and alien space, to signify what is going on. ‘It happens, but I’m not there.’ ‘I cannot realize it, but it goes on.’ Motherhood’s impossible syllogism ( Kristeva, Desire in Language).’

Čin rađanja deteta evocira ili pak alegorizuje nepobitnost instinktivne prirode koliko i prototipski vid kreacije na čijem se temelju bazira sva naknadana umetnička reprezentacija.

Luna Jovanović

Advertisements