O vrtu – hortus conclusus

DSC_0133‘Late medieval garden imagery, by subjugating direct observation to symbolic or allegorical intention, reflects more a state of mind than reality.’

Timothy Husband

hortus conclusus = zatvoreni, zaštićeni vrt

Kako je svaki srednjovekovni vrt bio pažljivo sačuvan od prodora neprijatelja, arhitektonski može da se doživi kao zaštitničko utvđenje koje bi monasima pružalo potrebni prostor za tihovanje.Tipski srednjovekovni hortus conclusus u središtu je imao fontanu, uporište koje se povezuje sa inicijacijom ili sa preobražajem krštenjem. Fontana je fons vivus, izvor žive vode/vode života čija izvornost i čistota napajaju  snagu bedema ovog skrivenog, centralizovanog dvorišta. Ponegde je umesto fontane moguće naći drvo sa istom konotacijom. Međutim, vrt u svojoj raskoši kao alegorijski prikaz ili kao jedinstveni simbol, ima više odjeka.

U Solomonovoj Pesmi nad Pesmama, zaštićenim vrtom dočarava se kvalitet ljubljene i njena posvećenost :

‘Hortus conclusus soror mea, sponsa, hortus conclusus, fons signatus..’

‘Ti si kao vrt zatvoren, sestro moja nevesto, izvor zatvoren..’

Hrišćanska ikonografija poistovećuje Madonu (Devicu Mariju) sa  središtem vrta. U kasnoj srednjovekovnoj i renesansnoj umetnosti, ona je na slici imanentna vrtu –  simbolu moćne čednosti. Njena ‘zatvorenost’ ili rezervisanost ukazuje na krhki, a snažni oblik punote koja se predaje i prepušta samo usled mističnog dejstva Svetog Duha.

Dela slikara poput Giovanija Belinnija, Piera della Francesce, Andree Mantegne veličaju hortus conclusus predstavljajući ga u svojstvu sacra conversazione, svetog razgovora bogorodice i sina, tvoriteljice i ploda. Od latinske reči virgo potiče imenica koja označava devicu. Obično se devičanstvo poistovećuje sa seksualnom netaknutošću ili sa odsustvom seksualnosti. Međutim, koren same reči odaje bogatstvo etimologije i uskogrudnost jednostranog tumačenja koje zanemaruje druge prevode ( snaga, umeće, veština, ona koja je jedno ). Tako su svi veliki sinovi velike majke.

L.J.

Jednost u dva ispoljenja

”Pred Tvorcem je najmuževniji muškarac žena. Pred materijom, pokornom, prijanjajućom materijom, nejženstvenija žena je muškarac.”

(Mihail Epštajn)

Šiva reprezentuje nemanifestovano; Šakti manifestaciju; Šiva je bezobličan; Šakti bezobličnom daruje formu, oblik i protok u manifestovanom. Šiva je čista svest kojoj Šakti pruža energiju – oba principa ne odnose se samo na misao o indijskim božanstvima, na apstraktne koncepte Platona ili mističke tekstove gnostika i mudraca, ona se projektuju unutar svakoga i kao sve.
Moć Šakti – moć manifestacije – neodvojiva je od onoga što se manifestuje, jedno je imanento drugom. Oba su krajnosti i ipostas Jednosti sa dva ispoljenja.
Šiva je svojstvo večno nepromenljivog i izvor promene, dok je Šakti ostvarenje i punota promene i pokreta. Iskustvo njihovog ujedinjenja jeste iskustvo nepromenljivog manifestovanog kontinuitetom promene – iskorenjivanje percepcije o dvojnom, pojedinačnom i suprotnom posredstvom potpunog i istinskog razumevanja delovanja oba principa.

Luna Jovanovic, camera obscura
fotografija: Luna Jovanovic

Sve viđeno, fizički opipljivo, mentalno ili osetno doživljeno pruža Šakti.
Šiva je začetnik i otac svega što postoji,  odeven prostorom koji mu daruje Šakti – samim univerzumom.

On je duh koji se materijalizuje, a ona oduhovljena materija. (Scientia Sacra, B. Hamvaš). Njihova delujuća odvojenost samo je iluzija (maja). Ženski princip je aspekat Stvoritelja, to je iskustvo prijema i imajućeg (R.M. Rilke). Ona je ta koja nosi i održava formu, oblik, ona je ovalni sud prijema u čiji se oblik uliva on, uobličen i pokretan, istovremeno ‘zarobljen i oslobođen’ istom. Oba, Šakti i Šiva, pretpostavljaju pojavnu i percipiranu raznovrsnost koja odjekuje bezbrojnim formama i fenomenima. Svest (Šiva) se izražava putem energije, u obilju prirode, u rastu i umnožavanju (prana), niti može drukčije no da se otelotvori posredstvom stvaralačke energije sa kojom je jedno. Tako je Puruša prastvarnost, nepodeljena, nepokretna suština. Prakriti je ukupnost i pokret svojstava, imena, oblika, bića – poteklih iz te suštine.

Žena kroz muškarca dobija usmjerenje ka unutrašnjem, jasnoću, snagu da izdrži i da se ne zadržava ili ne biva odvučena u stranu, a on od nje dobija i energiju, i podršku, i mekoću ispoljenja. Njena energija je njime usmjerena u određenom pravcu, omogućuje mu prihvatanje i predaju, omogućuje mu da nauči da tzv. slabost može biti strahovita snaga, da je voda uvijek snažnija od kamena, ali osnova je uvijek ista.  Kada svojim međusobnim djelovanjem mogu da kreiraju život, kreiraju manifestaciju u smijeru u kojem im priroda daje impuls. Žena mnogo prije prepozna Kvalitet muškarca čak i prije nego što on sam ima priliku da ga vidi kod sebe. Ona to jasno vidi i reflektuje ispred sebe. Tako da se dešava da Žena biva privučena Muškarcem iako on sam još ne vidi te kvalitete kojima teži u sebi. A njena “hipnotička” privučenost je ono što će u njoj manifestovati energiju promjene. (Bhaerava Kaala) 

Brojne forme i varijacije Šakti nestaju u pogledu Šive, a on je potom obnavlja u novom svetlu. Za evropske gnostičke spise bliske tantričkim, svest i energija čine totalitet koji funkcioniše delujući kroz sve. Tako je Sofija najviše ispoljenje ženskog, oličenje nebeske ljubavi. Punota i suština Sofije leže u preobražaju.

Stoga on više ne promatra svoju Dijanu kroz rupu i prozor, nego, srušivši odbrambene zidine, postaje jedino oko koje promatra svekoliki prizor. Na taj način, on ga celoga promišlja kao jedno, lišen raznolikosti čula – on više ne vidi razlike i brojeve… On vidi Amfitritu, izvor svih brojeva i svih vrsta, koja je monada, istinska bit svih bića.

 ( O Herojskim sonetima Đordana Bruna, Ioan Culianu, Eros i magija u renesansi )

Luna Jovanović

Yoga

samayatantra

Lucca Madonna

Jan_van_Eyck_076

Čuvena Madona sa detetom (1437 – 1438) Jan van Ajka, poznatija kao Lucca Madonna. Veličanstvena centralna kompozicija upriličena je sasvim suptilnim simbolima, precizno i vrlo promišljeno raspoređenim u prostoru koji može biti sekularni prostor nečijeg doma isto koliko i oltarski prostor hrišćanske Boginje.
Ma donna, moja gospa, Magna Mater renesanog umetnika. Za njega, istina, dobrota i lepota nerazdvojno deluju kao emanacija jednog. Ona je pobeda istinskog uvida nad fantazmom o kojem piše Đordano Bruno, personifikacija uzvišene ljubavi ‘ u kojoj sjaji sunce i veličanstvo više prirode’. Solarni atributi lava okružuju je upadljivim prisustvom zlatnog i bakarnog. Sa leve strane nalaze se dva jajeta. Izlišno je navoditi primarnu simboliku jajeta, ali važno napomenuti alhemijski opus magnum koji se neretko maskira slikom filosofskog jajeta. ‘Ljuska jajeta označava ograničenu viziju neprosvećenog čoveka, koji, nakon smrti, razara ovaj veo prirode i odmrzava život.’ (Wiliam Blake, 1793, The Gates of Paradise). Na Istoku, taj veo jeste Maya, iluzija neprosvetljenog ega, omotač sveta. U gnostičkim tekstovima, Abraksas preuzima obličje ptice i probija ljusku jajeta, motiv koji Karl Jung povezuje sa završnom fazom individuacije. Posmatrajući Van Ajkov prizor, uočavamo dva jajeta: jedno oslikava potencijal novog života deteta (Ploda), dok je drugo namenjeno Madoni, i samoj (pre)porođenoj u novom svetlu. Ovalni sud sa desne strane korespondira sa ovalnom formom utrobe ili khore, grčke reči koja označava matericu ili, hajdegerovski, mesto u kojem nastaje kvalitet bivstvujućeg.

Slika je i sama nadražaj, polazna tačka za kontemplaciju, dar.


‘Tako misli o božanskim stvarima proždiru Akteona, ubijajući njegov aspekt društvenog i običnog čoveka, oslobađajući ga od spona uznemirenih čula, od telesnog zatočeništva i tvari. Stoga on više ne promatra svoju Dijanu kroz rupu i prozor, nego, srušivši odbrambene zidine, postaje jedino oko koje promatra svekoliki prizor. Na taj način, on ga celoga promišlja kao jedno, lišen raznolikosti čula – on više ne vidi razlike i brojeve… On vidi Amfitritu, izvor svih brojeva i svih vrsta, koja je monada, istinska bit svih bića.’

( O Herojskim sonetima Đordana Bruna, Ioan Culianu, Eros i magija u renesansi )

Slika Madone sa detetom, uokvirena masivnim zidinama koje još više ističu metafizičku velelepnost skučenog prostora, postaje prozor ili okvir koji usmerava posmatračev pogled. Sigurno je da ćemo mi danas taj pogled podrediti dominantnom okviru sopstvenog doba, ali moćna konotacija ove slike opstaje, bar u naznakama.

Luna Jovanović